Fondacioni "Friedrich Ebert"
Zyra e Tiranes
Rruga: "Abdi Toptani"
Torre Drin, Kati i 8-te
Kutia Postare 1418
Tirana, ALBANIA
Tel.: +355 (4) 22 55 - 539
Tel.+ Fax: +355 (4) 22 50 - 986
e-mail: festiran@fes.org.al



http://www.fes.org.al

Gjermani:
http://www.fes.de
 

BARAZIA GJINORE NE KENDVESHTRIMIN SINDIKALIST

Bukuroshe XHIHANI
Forumi i Gruas Sindikaliste BSPSH

Kur çështjet e barazisë gjinore nuk trajtohen në mënyrë të kënaqëshme. Kjo do të thotë se rrezikohet rreth 50% e popullsisë  që të mos përfitojë plotësisht nga përparimi i arritur nëpërmjet gjithë përpjekieve të tjera për reformat shoqërore, politike e ekonomike.

Një pabarazi e tillë, nëse vazhdon, do të dëmtonte edhe përpjekjet e Shqipërisë për të arritur një zhvillim ekonomik të qëndrueshëm, pasi jo vetëm nuk do të shfrytëzohet potenciali i plotë popullsisë së vendit, por arritjet nuk do të gëzojnë njëlloj të gjitha grupet shoqërore.

Kjo është baza për të kuptuar përse çështjet gjinore po bëhen (dhe duhet të bëhen) gjithnjë e më të rëndësishme për shoqërinë shqiptare.

Barazinë gjinore e shohim në kontekst

Kushtetuta e Shqipërisë e sanksionon zyrtarisht barazinë ndërmjet burrave e grave, por në praktikë shpesh gratë nuk i gëzojnë njësoj të drejtat si burrat.  Kjo pabarazi shihet të ekzistojë në shumë fusha të jetës social ekonomike të vendit, për këtë arsye janë fokusuar 7 fusha specifike.

1. Mekanizmat ligjore e institucionale që sigurojnë barazinë e gjininë në Shqipëri.
2. Balanca gjinore në vendimarrje.
3. Fuqizimi ekonomik ofron barazinë gjinore.
4. Arsimi dhe eleminimi i dallimeve gjinore.
5. Kujdesi Social
6. Kujdesi Shëndetësorë.
7. Eleminimi i steriotipeve gjinore në mesmedia dhe objektivat duhet të jenë:

a) Analiza në mënyrë të qarta dhe të saktë në gjëndjen aktuale të grave dhe të burrave në Shqipëri duke dhënë ecurinë afatshkurtër dhe afatmesëm të fenomeneve.
b) Të identifikohen mundësitë duke përfshirë politikat dhe institucionet në shërbim të barazisë gjinore.
c) Të identifikojmë fushat për ndërhyrjen dhe të rekomandojmë politikat, programet dhe masat për zgjidhjen e problemeve dhe përballimin e sfidave.
d) Duhet të hartohet një buxhet i cili do të jetë një mekanizëm i qeverisë Shqiptare për arritjen e synimeve dhe objektivave.

Strategjia afatmesme për barazinë gjinore dhe fuqizimin e gruas në Shqipëri është fryt i  një procesi gjithëpërfshirës i cili angazhon institucionet e qeverisjes qëndrore e lokale, të shoqërisë civile, shoqatave jo qeveritare, grupeve të ndryshme të interesit e Sindikatave, përfaqësuese të forcave politike në vend, përfaqësues të sferës akademike si dhe partnerët ndërkombëtarë.

Po të shohim në vizion

Barazia gjinore dhe fuqizimi i gruas janë instrumenta të rëndësishëm për të reduktuar pabarazitë dhe varfërinë tek kjo pjesë e shoqërisë.

Ndërhyrjet dhe strategjitë në reduktimin e varfërisë dhe në respektimin e të drejtave dhe për kategoritë e varfëra, janë të suksesshme nëse ato:

a) njohin gratë si grup me pak fuqi dhe me mundësi të kufizuara për të ushtruar të drejtat.
b) rrisin pjesëmarrjen e grave në identifikimin e zgjidhjeve për problemet që ato kanë duke rrespektuar jo vetëm të drejtat e tyre por edhe duke kontribuar në hartimin e programeve politike të qëndrueshme.
c) ndërthur zhvillimin e politikave me parimet e të drejtave bazë dhe të barazisë gjinore.

Duke u nisur nga viti 2007, Shqipëria duhet të jetë vendi ku të gjithë qytetaret dhe qytetarët të kenë mundësi për të marrë pjesë në mënyrë të barabartë në vendimmarrje, si dhe të drejta të barabarta, në shkollim, punësim, qasje të lirë dhe të barabartë në të gjitha shërbimet politike, në mënyrë që të gëzojnë rezultatet e punës së tyre.

Kushtet aktuale të çështjes gjinore

Barazia gjinore është një gur themeli në procesin e zhvillimit të vendit. Për të arritur atë duhen shqyrtuar shkaqet e pabarazisë gjinore që ndeshen në familje, në bashkësi, në tregun e punës dhe në përgjithësi në shoqërinë shqiptare. Ndarja e punës sipas gjinive krijon barrat (të matura sipas kohës dhe energjisë) shkallë të njohjes (të prestigjit) dhe pushtete të ndryshme në vendimmarrje për gratë dhe për burrat. Pabarazia gjinore prek negativisht barazpeshimin ndërmjet mundësive, kushteve të jetesës dhe statusit shoqëror të grave dhe të burrave.

Transformimi i thellë social – ekonomik pas viteve 1990, solli ndryshime të të dukshme në strukturën e ekonomisë, nivelin e jetesës së popullatës si dhe prishjen e ekuilibrit gjinor në shoqërinë shqiptare. Megjithëse gjatë tranzicionit  Shqipëria ka bërë hapa të rëndësishëm pozitivë drejt ndërtimit të një shoqërie demokratike, liritë e të drejtat që u fituan nuk kanë ndikuar në mënyrë të barabartë tek burrat dhe gratë.

Situata demografike dhe struktura gjinore

Popullsia e Shqipërisë karakterizohet nga një moshë e re, mesatarja e së cilësh është 29 vjeç dhe ndarja e popullsisë sipas seksit është ekuilibruar, femrat zënë rreth 51% të popullsisë. Mosha e re, porceset e urbanizimit, lëvizjet migratore, emigracioni dhe faktorë të tjerë ekonomikë kanë bërë që gjatë viteve të tranzicionit treguesit demografikë të jenë dinamikë.

Brënda një kohe të shkurtër kanë ndryshuar raportet midis popullsisë rurale të viteve 90-të. Rritja e popullsisë urbane ka ardhur si pasojë e zhvendosjes së pa kontrrolluar të popullsisë rurale drejt qyteteve të mëdha, por edhe brënda të njëjtit rreth.

Sipas vlerësimeve të bëra nga INSTAT, jshtë Shqipërisë llogaritet të kenë emigruar rreth 600.000 shqiptarë ose 18% e popullsisë. Një vështrim i thelluar mbi grupmoshat e popullsisë tregon se tranzicioni ka ndikuar dhe vazhdon të ndikojë strukturën e popullsisë shqiptare. Gjithashtu një ndryshim themelor ka sjellë edhe për sa i përket strukturës së familjes.

Përpjekjet për një jetesë më të mirë kanë bërë që familja shqiptare të mos ndryshojë vetëm vendin ku do të jetojë por edhe mënyrën sesi do të jetojë. Brenda këtij dhjetëvjeçari, ka ndryshuar ndjeshëm mosha mesatare e martesës nga 22,6 me 24.1 për femra dhe 27.2 me 29.3 për meshkuj. Ka ndryshuar numri i divorceve nga 8.7 ne 9.6 për 100 martresa. Gjithashtu ka ndryshuar numri mesatar i një familje me tendencë krijimin e familjeve me dy breza (prindër e fëmijë).

Mekanizmat ligjore e institucionale të barazive gjinore

Legjislacioni shqiptar është një legjislacion i mireanalizuar nga këndvështrimi i barazisë gjinore. Në themel të tij qëndrojnë dokumenta të rëndësishme ndërkombëtare, si Karta Universale për të Drejtat e Njeriut dhe konventa të tjera, ku për aspektin që po trajtojmë më e rëndësishmja është Konventa e OKB-së “Për Eliminimin e të gjitha formave të Diskriminimit Kundër Gruas”, e cila është ratifikuar nga Kuvendi i Shqipërisë më 1993 me Ligjin 7767.

Të drejtat që sigurojnë barazinë gjinore

Duke u sanksionuar me ligj barazia e të gjithë shtetasve përpara ligjit ( Neni 18 i Kushtetutës) rrjedh që burri dhe gruaja si subjekte të së drejtës, dejuro trajtohen njësoj, në mënyrë të barabartë dhe si pasojë kanë dhe detyrime të njëjta.

Barazia përshkon të gjithë Kushtetuën dhe ligjet e tjera. Kodet e ndryshme janë miratuar pas 1995, dhe në këto kushte ato përmbajnë dispozita në mbrojtje të të drejtave të njeriut dhe të sanksionimit të parimit të barazisë burrë- grua. Kodi Civil dhe Kodi i Procedurës Civile u njohin grave zotësinë juridike që me lindjen e tyre si dhe zotësinë juridike për të vepruar me mbushjen e moshës madhore, njësoj si edhe burrave p.sh të drejtën e vendbanimit, të mbajties së mbiemrit, të trashëgimisë. Kodi Penal dhe Kodi i Procedurës Penale mbron në mënyrë të barabartë si burrat dhe gratë, por i vendos dhe përpara përgjegjësisë penale kur ato janë subjeke të veprave penale. Kodi i Familjes miratuar në 2003, i njeh të drejta të barabarta si burrit dhe gruas që kanë mbushur moshën 18 vjeç të lidhin martesë lirisht, të ndjekin të njëjtën porcedurë për zgjidhjen e martesës, të kenë të drejta të barabarta lidhur me detyrimet për rritjen dhe kujdesin e fëmijëve. Kodi i Punës i njeh të drejta të barabarta si burrit dhe gruas përt ë zgjidhur lirisht porfesionin, të drejtën për shpërblim të barabartë për punë me vlerë të  barabartë të drejtën e pushimeve vjetore të paguara.

Të drejtat civile

Si burrat dhe gratë gëzojnë të drejta të barabarta civile e politike de jure. Ligjërisht, gruaja ka të drejtë të zgjedhë lirisht vendbanimin, të mbaë një emër dhe një mbiemër, të drejtën e shtetësisë dhe të ndryshimit të saj.

Të drejtat politike

Legjislacioni shqiptar u njeh te drejta të barabarta si burrave ashtu dhe grave, që me mbushjen e moshës madhore 18 vjeç, të zgjedhë dhe të zgjidhet ( Kushtetuta neni 45). E drejta e votës është e garantuar.

Historikisht, gruaja e ka fituar të drejtën për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur për herë të parë në 1944 me Deklaratën “ Mbi të Drejtat e Qyetarëve”, miratuar më 20 Tetor 1944 në këtë deklaratë garantohet të drejta të barabarta të gruas me burrin, e cila u zbatua në praktikë në zgjedhjet e para të pasluftës më 1945.

Me kodin e zgjedhur, Ligji Nr. 8087 date 19.06.2003, sanksionohet edhe njëherë pas Kushtetutës parimi i mosdiskriminimit për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur si dhe garanton të drejtën e votës për zgjedhësit.

Edhe në vendin tonë është luftuar nga lëvizja e grave për të futur në ligjin elektorial me 2000 e më pas një kuotë prej 30% përfaqësimi për gjininë më të diskriminuar. Por kjo nuk u arrit. Sistemi maxhoritar që parashikon legjislacioni ynë nuk e lejon përfshirjen e kuotës. Ndërkaq partitë politike më të mëdha kanë sanksionuar në statutet e tyre kuotën për pjesëmarrjen e grave në organe drejtuese të partive.

Të drejtat në fushën e punës

Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, në kreun IV, Neni 19 pika 1, përcakton se gjithësecili është i lirë të zgjedhë profesionin, vendin e punës, si dhe sistemin e kualifikimit të vetë profesional. Përsa i përket shpërblimit të barabartë midis burrave dhe grave neni 115 Kodi i Punës Paragrafi 3 parashikon që punëdhënësi t’u japë burrave dhe grave pagë të barabartë për punë me vlerë të barabartë. Shkelja e dispozitave të këtij ligji sipas rastit sjell përgjegjësi displinare, administrative ose penale për personin fajtor, si dhe n.q.s shkelja është bërë nga nënpunësit e administratës shtetërore shkelësi paguan gjobë deri në 30.000 lekë. Punëdhënësi është i detyruar t’i ruajë vëndin e punës një gruaje gjatë periudhës që ajo është me lejen e lindjes.

Balanca gjinore në vendim-marrje

Shohim që pabarazitë në të drejtat e grave thellohen edhe nga niveli i dobët i përfaqësimit të tyre në procesin e vendimarrjes. Pjesëmarrja e ulët e grave shqiptare në vendimarrje, me vetëm 7% të vëndeve në parlament, me vetëm 9 gra në poste drejtuese. Edhe përfaqësimi i grave në postet drejtuese të partive politike është i ulët.

Përfaqësimi i grave në shoqërinë civile

Në Shqipëri janë të regjistruara 614 shoqata, nga të cilat 112 ose 18.24% janë të drejtuara nga gratë, që do të thotë që gruaja shqiptare iu përgjigjet menjëherë ndryshimeve në vend, madje dhe duke marrë përgjegjësinë dhe rolin e saj në këto zhvililme demokratike.

Fuqizimi ekonimik ofron barazinë gjinore

Kjo do të thotë që gruaja të jetë e aftë të marrë pjesë ose të influencojë vendime, të ketë peshë në zhvillimin ekonomik të një vendi, të ketë shance të barabarta për të treguar aftësitë e saj menaxhuese jo vetëm në famlije por edhe në biznes, të luajë një rol të ndjeshëm në krijimin e të ardhurave për familjen dhe për vendin, duke u bërë kështu ekonomikisht e pavarur.

Mekanizmat ligjore dhe institucionale që sigurojnë barazinë gjinore në ekonomi

Në Kushtetutën e Republikës, në kreun IV “Për liritë dhe te drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore” është përcaktuar se të gjithë shtetasit janë të barabartë përpara ligjit dhe se askush nuk mund të diskriminohet për shkak të racës, gjinisë, bindjeve fetare, filozofike dhe politike, gjuhës gjëndjes ekonomike, arsimore dhe sociale. Çdo njeri ka të drejtë të fitojë mjetet e jetesës së tij me punë të ligjshme që e ka zgjedhur ose pranuar vetë. Ai është i lirë.

Të drejta të barabarta për burrin dhe gruan janë parashikuar dhe në Ligjin “ Për Barazi Gjinore” i cili konstatoi në vendosjen në pozita të barabarta të dy sekseve në fushën e punësimit si dhe dispozita të veçanta për ngacmimin seksual në vendin e punës (nenet 4,5,6,7 dhe 8).

Mandati i ILO-s (Zyra Ndërkombëtare e Punës), mbi barazinë gjinore është të promovojë barazinë midis grave dhe burrave në botën e punës. Mandati bazohet në Konventat Ndërkombëtare të punës që i kushtojnë rëndësi të veçantë  barazisë gjinore, veçanërisht katër Konventave kyçe të barazis gjinore ( Konveta 100,111,156,183).

Pabarazi në varfëri dhe pabarazi në forcat e punës të gruas e burrit

Të drejtat ekonomike të grave përfaqësohen me nivelin e pjesëmarrjes në forcat e punës, mbajtjen e vendit të upnës dhe shpërblimin. Punësimi tek gratë kufizohet nga një sërë faktorësh si detyrimi dhe përgjegjësia për rritjen e fëmijëve, kryengritjen e punëve të shtëpisë, niveli arsimor, aksesi i kufizuar në formim profesional, pronësi dhe mundësi për të përfituar kredi.

Femrat kanë ngritur bizneset e tyre, si tregti, shitje me shumicë, dyqane, si dentiste, notere, avokate, parukieri. Sipas INSAT 17% e drejtuesve të biznesit privat janë femra. Numri më i madh i të regjistruarëve në bizndeset që drejtohen  nga gratë është përqëndruar në Tiranë ( 31% ) Durrës  (8.7%) Elbasan ( 6.2%), ku 85% e këtyre bizneseve të drejtuara nga gratë ndodhen në zonat urbane dhe 15% në zonat rurale.
Gratë po bëhen gjithnjë e më të varfëra se burrat. Pas viteve 90 papunësia pësoi rritje drastike ku papunësia dhe varfëria po ndikojnë negativisht në statutin social të grave shqiptare. Pjesëmarrja e gruas në tregun e punës në vitin 2005 shënoi 46% të forcës aktive. Situata e punësimit të gruas është më e favorshme në sektorin e administratës publike ku gruaja zë 56% të të punësuarëve ndërsa burrat 44%. Pabarazia është më e dukshme në sektorin privat ku një numër shumë i vogël i grave vetëm 17% arrin nivelin e menaxherëve. Përqindja e biznesit jobujqësorë të drejtuar nga gratë është i vogël, vetëm 2% në sektorin e transportit dhe 25% në sektorin e shërbimeve.

Nëse analizojmë pjesëmarrjen e femrave në popullsinë ekonomikisht jo aktive, vërejmë se femrat përbëjnë 46%. Kjo do të tthotë që për çdo 100 femra ekonomikisht aktive rreth 46% prej tyre janë jo aktive, ky tregues për meshkujt është 2 herë më i ulët ose vetëm 22%.

Të dhënat nga INSTAT për vitin 2005 nga bilanci i forcës së punës niveli i punësimit është 60% për meshkujt dhe 38.8% për femrat, ndërsa shkalla e papunësisë në shkallë vendi është 14.4%. Shifra e papunësisë për meshkujt është 12.4% dhe për femrat është 17.5%, pra kjo tregon se  niveli i papunësisë është në përqindje më të lartë tek femrat se tek meshkujt. Duke bërë krahasimin e punësimit në dy nivelet qëndrore dhe vendore, tregon se femrat në nivelin qëndror zënë një përqindje më të madhe të punësimit se në nivel vendor. Në institucionet e qeverisjes qëndrore 40% të punësuarve janë femra, ndërsa në administratën vendore 30% të të punësuarve janë femra, kryesisht në shëndetësi, arsim, bar – restorante, ndërmarrje prodhuese, tregon vetëm 8% e grave zotërojnë ligjërisht prona. Për vitin 2005 vetëm 17% e bizneseve jo bujqësore drejtoheshin nga gratë. Gratë janë ndjehsëm më të defavorizuara nga burrat, me një mesatare të pagës prej 35% më të ulët për të njëjtin nivel arsimor.

Problemet që shqetësojnë me të vërtetë femrën shqiptare, si mundësia për arsimim, problemet e dhunës në familje, e ngacmimeve seksuale, ende nuk po zënë vendin që u takon në media edhe kur këto bëhen pjesë e debutit publik.

Po ta shohin në këndvështrimin sindikalist

Asnjë organizatë nuk ndikon më shumë në kushtet ekonomike dhe ato të punës, për punëtorët e veçantë sa Sindikata. Shkalla ende e ulët e përfaqësimit të grave në disa sektorë, janë rethanat specifike të jetës, përfshirë këtu kujdesi për fëmijët dhe modulet e tjera.

Megjithatë, me rritjen e ndjeshme të pjesëmarrjes së gruas në punë dhe feminizmin e disa sektorëve mjaft të rëndësishëm, shumë Sindikata sot jam feminizuar. Gjëndja e Sindikatave  nga njëri sektor në tjetrin në % e grave ndryshon. Në disa Sindikata femrat përbëjnë më shumë se 60% të antarëe të tyre si p.sh arsim, shëndetësi, artizanale etj. Ndërsa në disa të tjerë ato nuk arrinë as 25%.

Organizimi i grave punëtore në sindikata karakterizohet nga modele të qarta kontradiktore. Gratë janë bërë anëtare të Sindikatës paralelisht me procesin e integrimit të tyre në fuqinë puntore, ato si fuqi punëtore e përfshirë në Sindikatë minohen nga aspekte të tilla, si punë afatshkurtër, me orar të reduktuar.

Integrimi gradual i gruas në tregun e punës, rritja e pjesëmarrjes së gruas me atë të burrave po bëhet jo vetëm gradualisht, kështu që nuk mund të shmanget lehtë preceptimi, sipas të cilit ajo është vetëm një kalimtare dhe jo një aktore reale. Kjo cënon njohjen e saj si antare  me vlera të plota brënda Sindikatës.

Transformimi i tregjeve të punës, i fuqisë punëtore, me daljen e punëve të reja, me kultura të ndryshme profesionale, Sindikalizmi tradicional vihet përballë sfidave të mëdha. Fleksibilizimi i formave të punës gjithashtu i minon metodat tradicionale të organizimit dh mundësitë e gruas. Sa më shumë të marrë pjesë në Sindikata gruaja aq më i hapur është Konteksi për Kandidaturën e saj si udhëheqëse ku marr shkas nga kjo e fundit t’ju deklarojë me përgjegjshmëri, t’ju them se ne BSPSH Presidenti Kalaja i ka dhënë dhe vazhdon ti jap prioritet rritjes e përqindjes së grave në udhëheqje e drejtim ku mund të them se kemi 2 Kryetare Prefekture gra si Korça dhe Durrësi. Kemi 1 Kryeatre gra rrethi si Lushnja. Gjithashtu kemi 3 Presidente federatash gra si Bujqësia, Kimia, Tipografia. Kemi Kryetaren e Rinisë femër, dhe gjithashtu Presidenten e gruas së BSPSH. Kemi gra Kryetare , Zv Presidente dhe shumë të tjera Kryetare Seksionesh. Jemi gjithashtu në rritjen e % së Gruas në BSPSH.

printo | kthehu  

Informacione të vlefshme

Dialogu mbi globalizimin

kliko për më shumë

Revista per Politike Nderkombetare dhe Ekonomi

kliko për më shumë

Programi i bursave
kliko për më shumë

Projekt Rajonal
Marredheniet e punes dhe dialogu social ne Evropen juglindore

Njihuni me aktivitetet

Nentor 2007
Tetor 2007
Shtator 2007
Korrik 2007
Qershor 2007
Maj 2007
Prill 2007
Mars 2007
Shkurt 2007

Viti 2007

Viti 2006

Viti 2005

Mbi kulturën politike në Shqipëri

• Dritëro Agolli (sh)
• Rexhep Mejdani (a)
• Ilir Meta (a)