Fondacioni "Friedrich Ebert"
Zyra e Tiranes
Rruga: "Abdi Toptani"
Torre Drin, Kati i 8-te
Kutia Postare 1418
Tirana, ALBANIA
Tel.: +355 (4) 22 55 - 539
Tel.+ Fax: +355 (4) 22 50 - 986
e-mail: festiran@fes.org.al

http://www.fes.org.al

Gjermani:
http://www.fes.de

RIPERCAKTIMI I MINIMUMIT JETIK SIPAS KUSHTEVE TE TANISHME TE ÇMIMEVE DHE TARIFAVE

Prof. Ilia TELO
Drejtor i Institutit te Punes prane BSPSH

Eshtë fakt i njohur nga te gjithë se vendi yne eshte vendi me i varfër ne Europe. Ky pohim argumentohet me faktin se prodhimi i brendshëm bruto per frymë ne vendin tonë është shume me i vogel se ne vendet e tjera. Varferia e madhe argumentohet edhe me tregues te tjere te rendesishëm si papunesia, emigrimi, korrupsioni, vdekshmeria foshnjore ne permasa të medha, konsumi i ulet i prodhimeve, moskryerja e sherbimeve te nevojshme etj.

Ne bazë te një anketimi qe ka bere Organizata Botërore e Migracionit, del se mbi 90% e emigranteve shqiptare te anketuar per shkakun e largimit nga Shqiperia, kane deklariuar se jane larguar: “si rezultat te varferisë se madhe ne Shqiperi, per te siguruar nje jete me te mire”. Varferia e tejskajshme eshte edhe nje nga shkaqet e informalitetit, kriminalitetit dhe prostitucionit. Por, nuk mund te studjohet varferia dhe mireqenia, pa studjuar me pare «minimumin jetik».

a) Çeshtja e minimumi jetik dhe si percaktohet ky tregues?

Autorë te ndryshëm perdorin terma te ndryshme per minimumin jetik, si psh: “niveli zyratar i varferisë”, “minimumi i ekzistencës”, “pragu i varferisë“ etj. Pavaresisht nga keto emertime, te gjitha ato kanë një gje te përbashkët : ne popullsinë e varfër perfshihen familjet apo personat qe kanë me pak të ardhura se një kufi i caktuar. Me te ardhurat qe sigurojnë, ata nuk mund te bejnë një jetë normale dhe të pranueshme ; ata janë të detyruar të ushqehen keq, të vishen keq, të jetojnë në kushte jo te mira dhe te mos jenë ne gjendje qe te shijojne ato qe u pelqejnë.

Treguesi i minimumit jetik eshtë kategori ekonomike, shoqerore, historike dhe ka karakter kombetar. Per llogaritjen e ketij treguesi behen llogaritje ekonomike dhe ai gjithnjë shprehet ne vlerë. Ky tregues lidhet me shoqerinë njerëzore, lidhet me kategoritë e tjera shoqerore dhe sherben për studimin e nivelit të jetëses se popullsisë.

Treguesi i minimumit jetik nuk është një madhesi e pandryshuar, por ndryshon gjatë kohës. Ne pergjithesi, me kalimin e viteve, treguesi i minimumit jetik rritet vazhdimisht, si pasojë e rritjes se prodhimit dhe te ardhurave, i zhvillimit dhe perparimit. Minimumi jetik ka karakter relativ, per faktin se ndryshon jo vetem ne aspektin kohor dhe hapesinor, por dhe per faktin se në shumicën e vendeve te qyteteruara pranohet se një pjesë e popullsise ka të ardhura, te cilat jane me te vogla se minimumi jetik (varferia relative). Ne varferinë absolute perfshihen personat qe me te ardhurat qe sigurojne nuk mund te mbijetojne normalisht.

Ne vendet e ndryshme të botës perdoren dhe metoda të ndryshme per llogaritjen e treguesit te minimumit jetik:

-Ne vendet e zhvilluara të Europes, minimumi jetik merret sa ½ e prodhimit te brendshëm bruto per frymë te popullsisë.

- Nga ana e Organizatës se Kombeve të Bashkuara, ne popullsine e varfër perfshihen personat te cilet sigurojne me pak të ardhura ditore se 2 USD dhe ne popullsinë shumë te varfër perfshihen personat të cilët sigurojnë te ardhura ditore me pak se 1 USD. Pra ne rastin e parë të ardhurat mujore merren 60 USD, ndersa ne rastin e dyte merren 30 USD dhe ky eshtë kufiri i varferisë absolute.

-Ne vendet e prapambetura (ose ne vendet në zhvillim, ku perfshihet dhe vendi yne), per llogaritjen e minimumit jetik, duhet te perdoret metoda analitike, duke percaktuar fillimisht një shportë te caktuar mallrash dhe sherbimesh qe formojnë ate.

Shenim: Ne keto parametra eshte marre vlera e dollarit ne vitin 2000, ndersa ne vitet e fundit siç dihet fuqia blerese e dollarit është ulur ne menyre te dukshme.

Ne shporten e mallrave perfshihen 4 grupe të shpenzimeve të cilat janë:

1. Shpenzime per artikuj ushqimore.
2. Shpenzime per artikuj të veshmbathjes.
3. Shpenzime per pajisje dhe orendi shtepiake.
4. Shpenzime te tjera.

Grupi i artikujve ushqimore ze peshen specifike me te madhe te shpenzimeve. Shpenzimet ne kete rast percaktohen duke u nisur nga nevojat ditore per kalori per një njeri te rritur. Ne artikujt e veshmbathjes perfshihen artikujt e ndryshem te veshmbathjes qe i duhen njeriut, te cilet kane afat të gjatë konsumi. Ne pajisjet dhe orendite shtepiake bejne pjese pajisje te tilla, si per fjetje, mobilje , paisje elektroshtepiake etj. Keto shpenzime i takojnë te gjithë familjes dhe kanë afat te gjatë perdorimi, ndersa ne shpenzimet e tjera bejnë pjesë shpenzime per qiranë, energjinë elektrike, ujë, transport, për mbrojtjen e shendetit etj.

Minimumi jetik per fryme, per një te punesuar dhe per nje familje, llogaritet per një muaj, me qellim qe te krahasohet me pagën, pensionin si dhe me te ardhurat e tjera mujore te popullsisë.

Ne regjimin e kaluar, minimumi jetik mujor per një te punesuar u caktua ne menyre arbitrare me 450 lek te asaj kohe ne muaj (aq sa ishte paga minimale). Me keto te dhena te sajuara, vendi yne “mburrej” se nuk kishte popullsi të varfër, ne një kohe qe ne vendet e tjera te Europës 15-25 per qind e popullsisë konsiderohej e varfër (pasi siguron me pak te ardhura se minimumi jetik i vendit perkatës).

Ne bazë te studimit qe kemi te botuar ne monografinë “Mireqenia dhe Minimumi Jetik” treguesit mujor te minimumit jetik, per vitin 1998, kane rezultuar si vijon:

1. Për frymë të popullsisë:                       9058 lekë
           2. Për një të punesuar:                          20834    “
           3. Për nje familje me 4 veta:                  36232    “

Ky tregues është shumë me i ulët se minimumi jetik ne vendet e ndryshme europiane, por është shumë me i lartë se te ardhurat reale të popullsisë (ndihmat ekonomike, pensionet, pagat etj).

Theksojme se ky tregues perputhet pak a shume me rekomandimet e Organizatës se Kombeve te Bashkuara per kufirin e minimumit jetik per frymë per vendet ne zhvillim (qe siç theksuam ishtë 2 USD ne ditë me vleren e dollarit te vitit 1990). Po keshtu kjo perputhet dhe studimin qe eshte bere nga Ministria e Punës dhe e Çeshtjeve Sociale nepermjet grupit te eksperteve ne vitin 2002.

Ne vendin tonë mungon treguesi zyrtar i minimumit jetik, ndonse Kodi i Punës dhe Ligji per Sigurimet Shoqerore ngarkojne Qeverine per llogaritjen dhe shpalljen e ketij treguesi. Gjithashtu, Zyra Nderkombetare e Punës (ILO), e cila ka organizuar 4 Konferenca ne vendin tone per probleme sociale, i ka rekomanduar Qeverisë perllogaritjen dhe shpalljen e minimumit jetik. Ja çfarë theksohet ne Konferencen Trepaleshe qe u zhvillua 11 vjet me parë ne vendin tone: ”Çuditerisht Shqiperia eshtë nder vendet e vetme te rajonit, ku autoritetet nuk bejnë perllogaritje te minimumit jetik zyrtar, ose te nivelit te varferisë , duke veshtiresuar keshtu çdo krahasim me pagat minimale, ose me ato mesatare” (shih: Daniel Whitehead ”Permiresimi dhe zhvillimi i politikës se pagave ne Shqiperi” Tirane 1996, f. 58).

Sindikatat, ne te gjithë marreveshjet qe kane bere me Qeverine (duke filluar qe ne vitin 1996), kane kerkuar llogaritjen dhe shpalljen e minimumit jetik. Ne vitin 2001, si rezultat i presionit te vazhdueshem te sindikatave, qeveria “Meta” kishte ngarkuar nje grup ekspertesh dhe jane bere llogaritjet per minimumin jetik. Kete studim, i cili u realizua ne kohen e caktuar, Qeveria e ka arkivuar dhe akoma nuk e ka shpallur zyrtarisht. Aresyeja: mungon tranparenca dhe vullneti politik. Edhe studimi i realizuar ne vitin 2002, ka nxerre pak a shume rezultate te peraferta me studimin e Institutit të Punes te BSPSH.

Mendojmë se Qeveria duhet qe te ngarkoje nje grup ekspertesh per te rillogaritur minimumin jetik per kushtet e tanishme. Ky tregues do te llogaritet duke u mbeshtetur ne studimet e meparëshme, por edhe duke ristudjuar normativat e konsumit dhe, ne menyrë te veçantë, çmimet.. Kjo është e domosdoshme per faktin se rritja e çmimeve çon ne rritjen e treguesit te minimumit jetik.

Ne strategjitë per reduktimin e varferisë, te cilat mund te jenë afatshkurtëra, afatmesme dhe afatgjata, është e domosdoshme qe te percaktohet zvoglimi i numrit te popullsisë se varfër dhe i peshes specifike te saj krahasuar me gjithë popullsinë (ne popullsinë e varfër, siç theksuam, do te perfshihen personat qe sigurojnë më pak të ardhura se minimumi jetik). Strategji serioze per reduktimin e varferisë mund te hartohen vetem pasi te rillogaritet dhe te shpallet zyrtarisht treguesi i minimumit jetik.

Ne rast se Qeveria ka ndermend te merret seriozisht me uljen e varferisë, duhet qe te shpalle treguesin e minumit jetik dhe te percaktojë sa eshte popullsia e varfër. Ashtu si ne sektorin e aresimit percaktohet nota 4 qe nxenesi apo studenti nuk kalon klasen, ashtu dhe per studimin e verferisë duhet te percaktohet kufiri mujor i te ardhurave qe popullsia te konsiderohet e varfër. Te mos vazhdohet me praktiken qe perdorte regjimi i kaluar komunist, qe kishte llogaritur minimumin jetik mujor per një te punesuar 450 leke te asaj periudhe, aq sa ishte paga minimale (dhe per çudi ne Shqiperi nuk kishte popullsi te varfër). Treguesi i minimumit jetik ne ate periudhë kishte karakter “sekret” dhe asnjë here nuk eshte publikuar !

Ne bazë te studimeve qe ka bere Instituti yne, mbeshtetur ne treguesin e minimumit jetik, rezulton se 65-70% % e shqiptareve sigurojne te ardhura, te cilat jane me te vogla se minimumi jetik.

Anketimi i Institutit te Statistikes tregon se eshtë ulur popullsia e varfër. Ne bazë te ketij anketimi, persona te varfër konsiderohen ata te cilet kane me pak te ardhura mujore se 5272 lek per frymë per vitin 2005 (ndersa ne vitin 2002 kishin 4891 lek).

Sipas ketij anketimi, del se 18,5% e popullsisë aktuale te vendit eshtë e varfër, ne krahasim me afersisht 25,4% qe ishte kjo shifër para 3 vjetesh. Sipas Institutit te Statistikës, aferisht 235 mije individë nga afersisht 800 mijë qe ishin te varfër ne vitin 2002, jane çliruar nga varferia?!. Me keto llogaritje te INSTAT, se shpejti vendi yne nuk do te kete fare te varfer, ne nje kohe qe ne vende te ndryshme te Europes pranohet se 15-25% e popullsise konsiderohet e varfër. Per prezantimin e ketyre “arritjeve”, INSTAT organizoi edhe nje takim kombetar. Ne kete takim ishin shume te ftuar, por per çudine e te gjitheve nuk ishin partneret sociale (sindikatat dhe organizatat e punedhenesve), te cilet kanë detyra te medha per çeshtjet sociale.

Se si eshte percaktuar ky minimum jetik, e dine vete punonjesit e Institutit te Statistikes. E theksojmë kete per faktin se, ne bazë te eksperteve te shendetesise per sigurimin e kalorive ditore , nje njeri duhet te siguroje nje racion ushqimor i cili me çmimet e tanishme eshte mbi 7500 lek ne muaj. Duke shtuar dhe shpenzimet e tjera jo ushqimore, si shpenzimet e banimit, te energjise elektrike etj, treguesi i minimumi jetik per fryme gjate muajit del rreth 11 mijë lek. Edhe po te perdoret metoda e llogaritjes te minimumit jetik qe aplikohet ne vendet e zhvilluara, ku merret ½ e prodhimit te brendshëm bruto per frymë, perseri minimumi jetik mujor per frymë del rreth 11 mijë lek ne muaj. Vetem po te perdoret treguesi i varferise se tejskajshme qe eshte 1 USD me vleren e vitit 2000, dalin treguesit qe na paraqet INSTAT. Mirepo Shqiperia eshte vend europian dhe aspiron qe te bashkohet me popujt e Europës dhe nuk eshte vend Afrikan.

Per studimin e varferise, rendesi te madhe ka studimi i indeksit te çmimeve dhe inflacioni. Ne kushtet e ekonomise se tregut, çmimet jane te liberalizuara dhe ato kane tendence qe te rriten nga viti ne vit. Keshtu, ne vendin tone vitin e kaluar, krahasuar me vitin 1990, çmimet me pakice jane rritur mbi 25 here, ndersa vetem ne vitin 1997 çmimet ishin rritur 42,5 %, krahasuar me nje vit me pare. Rritja e çmimeve te shitjes me pakice dhe te tarifes se sherbimeve, ka çuar ne uljen e fuqise blerese te lekut qe aktualisht eshte rreth 4% me e ulet ne krahasim me fuqine blerese te para vitit 1990. Kjo tregon se ne rast se ne vitin 1990 me nje sasi te caktuar parash blinim 100 njesi vlere mallrash, tani po me te njejten sasi parash blejme vetem 4. Atehere, cila eshte shtresa me e varfer e shoqerisë? Ne rradhe te pare, eshte popullsia qe jeton me ndihma ekonomike.

Ndihma ekonomike eshte simbolike. Ne bazë te te dhenave statistikore jane afro 150 mije familje te cilat jetojne me ndihma ekonomike dhe popullsia qe jeton me ndihma ekonomike perben 19% te popullsise se vendit. Ne bazë te te dhenave zyrtare, ne një nga vitet e fundit, ndihma ekonomike mesatare mujore per frymë te popullsisë ishte 576 lekë. Vetem nje pjese e vogel e te papuneve marrin «pagese papunesie», e cila eshte mjaft e vogël. Me gjithe se ndihmat ekonomike dhe pagesa e papunesise jane simbolike, ato nuk jane te indeksuara me indeksin e inflacionit dhe per pasoje realisht ato jene me te vogla se disa vjet me parë. Komentet e tjera do te ishin te teperta.

Varferia ne fshat eshtë dhe me e madhe se varferia ne qytet. Para disa vitesh Ministria e Bujqesisë dhe e Ushqimit beri një studim ne lidhje me te ardhurat neto te ekonomive fshatare nga veprimtaria bujqesore. Ne bazë te ketij studimi, del se te ardhurat neto mesatare mujore per frymë te popullsisë ishin 1231 lekë (ndersa ne zonat malore vetem 1033 leke). Varferia e madhe e popullsise se fshatit eshte dhe shkaku kryesor i emigrimit te popullsise nga fshati dhe i abandonimit te zonave te tera fshatare (sidomos ne zonat malore).

Pensionistet jane pjesa me e diskriminuar e shoqerisë. Pensioni mesatar real per pensionistet e qytetit aktualisht eshte me i vogel ne krahasim me pensionin e para vitit 1990. Pjesa me e madhe e pensionisteve te qytetit marrin sa pensioni minimal, ose marrin pensione te vogla (ne baze te evidences statistikore te Institutit te Sigurimeve Shoqerore, mbi 50% e pensionisteve shperblehen me pensionin minimal). Pensionet e fshatit jane simbolike per faktin se pensioni mesatar mujor eshte rreth 3 mije leke. Te dhenat e mesiperme tregojne se pjesa me e madhe e pensionisteve, me pensionin qe marrin, nuk mund te sigurojne kushte te pershtatshme jetese. Te mos harrojme se ne vendin tone numri i pensionisteve eshte rreth 560 mije veta, ose afro 20 % e popullsise se vendit. Ne programin e Qeverisë aktuale parashikohet qe gjate mandatit 4-vjeçar do te dyfishohen pensionet. Ky është nje zotim shume i guximshëm, por deri tani nuk po zbatohet.

Sipas te dhenave te Organizates se Kombeve te Bashkuara, shperndarja e te ardhurave ne vendin tone dhe ne disa vende te tjera eshte si vijon:

Perqindja e te ardhurave qe marrin:

Vendi 20% e familjeve me te varfera 10% e familjeve me te pasura
Shqiperia 5.0 30.0
Bullgaria 8.3 24.7
Çekia 10.5 23.5
Hungaria 6.0 26.8
Polonia 7.1 25.3
Rumania 8.9 22.7
Sllovakia 11.3 18.2
Sllovenia 9.3 24.5

Masat per reduktimin e varferisë ne kushtet e vendit tone

1. Duhet te behen strategji afatshkurtra, afatmesme dhe afatgjata per reduktimin e varferise. Ne keto strategji, pasi te jete percaktuar popullsia e varfer (qe siguron me pake te ardhura se minimumi jetik), duhet te programohet pastaj ulja graduale e saj ne shifra absolute dhe ne perqindje.

2. Duhet te sigurohen ritme me te larta te rritjes se produktit te brendshëm bruto. Niveli i prodhimit te brendshëm bruto per frymë ne vendin tone eshte shume i ulet siç argumentohet ne bazë te te dhenave qe vijojnë:

- mbi prodhimin e brendshëm bruto per frymë te popullsise per vendin tonë dhe per disa vende te Europës Juglindore (Banka Boterore: Shqiperia. Ruajtja e rritjes se Qendrueshme edhe pertej Tranzicionit, 27 Dhjetor 2004, f. 1)

Prodhimi i brendeshem bruto per frymë te popullsisë 2003

Shtetet UDS per frymë
1.Bosnja dhe Hercegovina 1687
2.Shqiperia 1938
3.Ish Rep.Jug.Maqedonisë 2298
4.Serbia dhe Mali I Zi 2501
5.Bullgaria 2539
6.Rumania 2616
7.Kroacia 6486

Vetem ritme te larta te rritjes se prodhimit kombetar do te krijojne kushte per rritjen e prodhimit per fryme dhe uljen graduale te varferisë. Vendit tone i duhen ritme te larfta zhvillimi. E themi kete per faktin se me ritme prodhimit te brendeshem bruto 6 % ne vit, sipas llogaritjeve tona do na duhen mbi 50 vjet qe te arrijme nivelin mesatar europian te prodhimit te brendeshem bruto per fryme te popullsisë ?!

3. Duhet te rritet punesimi dhe te ulet papunesia. Ne bazë te te dhenave zyrtare papunesia e regjistriuar ne zyrat e punesimit raportohet 13-14 %. Mirepo papunesia e vertete (demografike) eshte shume me e madhe 35-40%.

4. Duhet te rritet investimi i kapitalit te huaj. Venia ne pune e disa ndermarjeve industriale dhe modernizimi i infrastrukturës sone, nuk mund te behet vetem me kapitalin vendas, por duhet te investohet kapitali i huaj. Ne bazë te te dhenave te botuara per periudhen 1990-2000 investimi mesatar vjetor i kapitalit te huaj (ne USD )per fryme te popullsisë ne vendin tone ishte 161 $, ndersa ne vendet e tjera ishte 3-4 here me shume.

5. Aktualisht duhet te behet një rishperndarje me e drejte e te ardhurave ne baze te drejtesisë sociale. Theksuam se me rruge te pandershme ne vendin tone ka nje shperndarje jo te drejte te te ardhurave. Pra nuk eshte zbatuar drejtesia sociale. Kjo argumentohet me faktin se informaliteti ne tregun e punes eshte rreth 40%, korrupsioni eshte ne permasa te medha. Ne bazë te te dhenave te Bankes Boterore ne nje nga vitet e fundit pesha specifike e te ardhurave te buxhetit ndaj prodhimit te brendeshëm bruto ne vendin ton eshte rreth 22 % ne nje kohe qe ne vendet e tjera te rajonit ky tregues shkon deri ne 50%. Komentet do te ishin te teperta.

6. Informaliteti është nje nga aresyet kryesore te korrupsionit ne permasa te medha ne vendin tone. Sigurisht per nje shperndarje me te drejte te te ardhurave, kerkohet qe te vendoset nje sistem pagash pa lejuar diferenca shume te medha ne sektorin buxhetor, ristudimi i pagës minimale me qellim qe te shikohet mundesia e rritjes se saj. Mbi kete bazë do te rishikohen pensionet ndihmat sociale etj. Me gjithe kete faktet qe permendem ne lidhje me informnalitetin dhe korrupsionin, tregojne se kerkohet qe te luftohet veprimtaria informale dhe korrupsioni, gje qe do te krijoje mundesi reale per rritjen e raportit te te ardhurave te buxhetit te shtetit, ne krahasim me prodhimin e brendshem bruto, tregues i cili ne vendin tone eshtë me i ulet se ne vendet e tjera.

24 shkurt 2007

printo | kthehu